11. Het einde van de wereld

Hoe zit het met de termen 'het einde van de wereld' en 'het einde van de tijd'? Is het niet zo dat de Bijbel spreekt over het einde van alle dingen, het vergaan van hemel en aarde in het laatste oordeel, het versmelten van de elementen, het wankelen van de hemellichamen, vallende sterren en het einde van de tijd? Soms lijkt het er wel op, maar we zullen zien dat de woorden wel eens iets anders zouden kunnen betekenen dan veel mensen denken. Daarbij speelt vaak de vertaling een belangrijke rol, maar ook de context. Wij zeggen dingen tegenwoordig anders dan een Griek of een Jood rond het begin van onze jaartelling. Zoals eerder gezegd: we moeten ons verplaatsen in een cultuur van tweeduizend jaar geleden. We moeten gaan kijken naar de context en het woordgebruik van die tijd.

Laten we eens kijken naar het woord 'wereld'. We vinden dat woord ook in een uitspraak van Jezus, waarin een tijdsbepaling zit voor Zijn komst. Dit haakt gelijk mooi in op het vorige gedeelte. We lezen in Mattheüs 24:1,2:

En Jezus ging uit en vertrok van de tempel; en Zijn discipelen kwamen bij Hem om Hem op de gebouwen van de tempel te wijzen. En Jezus zei tegen hen: Ziet u niet al deze dingen? Waarlijk, Ik zeg: Hier zal niet een steen op de anderen steen gelaten worden, die niet afgebroken zal worden.

De leerlingen vroegen vervolgens (in vers 3):

Zeg ons, wanneer zullen deze dingen zijn, en wat zal het teken zijn van Uw komst, en van de voleinding van de wereld?

Deze vraag komen we ook tegen in Markus 13:4, waar het zo staat:

Zeg ons, wanneer zullen deze dingen zijn? En wat is het teken, wanneer deze dingen allemaal voleindigd zullen worden?

We zien dat de vraag één geheel is en niet onderverdeeld kan worden in 2 of 3 vragen, wat ik sommigen wel eens heb horen zeggen. Uit het parallelle gedeelte in Markus blijkt namelijk dat de leerlingen met 'deze dingen' zowel de vernietiging als de voleindiging bedoelden. In Markus zien we vervolgens slechts een samenvatting van Jezus' antwoord. Lukas zegt het met iets meer woorden en beperkt de vraag tot 'wanneer komt het Koninkrijk?' Maar Mattheüs geeft een uitgebreid verslag. Dat is ook de reden dat men vaak alleen deze tekst kent en aanhaalt met betrekking tot de 'laatste dagen'. Een belangrijke kernzin in het antwoord van Jezus is Mattheüs 24:14:

En dit Evangelie van het Koninkrijk zal in de gehele wereld gepredikt worden tot een getuigenis voor alle volken; en dan zal het einde komen.

Wat verstonden zijn toehoorders onder 'de (gehele) wereld' en 'alle volken'? Ten eerste moeten we kijken naar het Griekse woord dat hier met 'wereld' vertaald is. Er zijn vier Griekse woorden die met 'wereld' vertaald kunnen worden: 'gé', 'oikoumene', 'kosmos' en soms 'aion(os)'. Op zich kun je ze alle vier met 'wereld' vertalen, maar dan moet wel uit de context blijken op welke manier je 'wereld' bedoelt. Als wij zeggen 'niet zo schreeuwen, de hele wereld hoeft het niet te horen', dan bedoelen we natuurlijk de directe omgeving en niet de hele planeet waarop we leven. De mensen in Israël hadden 2000 jaar geleden ook nog geen besef van de planeet aarde zoals wij die nu kennen. Ze hielden zich niet bezig met het lot van China, Australië of Amerika. Ze gebruikten 'wereld' vaak in overdrachtelijke zin en keken meer naar dat wat ze kenden. Wij spreken bijvoorbeeld van de 'Engelssprekende wereld', 'een wereld van verschil', gebruiken de uitroep 'wát een wereld!', kennen het begrip 'wereldwijd' en zo voort. Context is hierin heel belangrijk en uiteindelijk bepalend voor een juiste vertaling of begrip. Zo is het in het Grieks van de Bijbel ook. Elk van die vier woorden kan weer in een bepaalde context gebruikt worden, waardoor het zijn eigen unieke betekenis krijgt. Wat we dus moeten doen, is kijken hoe de woorden elders in geschriften uit die tijd werden gebruikt; het liefst hoe de schrijver zelf het woord gebruikte. Als je dat leert zien, gaat er een wereld voor je open...

In Mattheüs 24:14 gebruikt Jezus het woord 'oikoumene', Het woord 'oikoumene' betekent 'wereld', in de zin van 'de maatschappij' of 'de gemeenschap'. Het komt van het Griekse woorden voor 'huis' en 'bewonen'. In het geval van de eerste eeuw, zou dit het beste gezien kunnen worden als de Romeinse wereld. Wij spreken immers ook over de 'wereld' die wij kennen, maar wij hebben internet en televisie, waardoor eigenlijk de hele wereld één grote gemeenschap of samenleving is geworden. Voor de mensen in de Bijbel was de 'oikoumene-wereld' veel beperkter.

Lees nu eens Romeinen 10:18, waar Paulus het heeft over de prediking van het evangelie:

Maar ik zeg: Hebben zij het niet gehoord? Ja toch, hun geluid is over de gehele aarde uitgegaan, en hun woorden tot de einden der wereld.

Het woord dat hier in de Statenvertaling vertaald wordt met 'aarde' is het Griekse woord 'gé' en het woord dat met 'wereld' vertaald wordt, is 'oikoumene'. Het woord 'gé' betekent 'aarde', in de zin van 'grond' of 'land'. Een betere vertaling in zou dit verband zijn: “...hun geluid is het hele land door gegaan, in alle lagen van de bevolking is het gehoord”. Dat is geen letterlijke vertaling, maar een interpretatie. Toch brengt het de betekenis beter over, dan wanneer je het letterlijk weergeeft.

Paulus bevestigt hier dat het evangelie inderdaad aan de hele toenmalige maatschappij verkondigd was. Dit is een behoorlijk belangrijk punt. Hoe vaak horen we niet zeggen dat het evangelie eerst over de hele wereld verkondigd moet worden, voordat Jezus terugkomt? Ten slotte had Jezus het erover dat het einde zou komen wanneer de hele oikoumene bereikt was. Maar Paulus zei dat de hele oikoumene al bereikt was toen hij de brief aan de Romeinen schreef; en dat was nog vóór de Joodse oorlog in het jaar 70, waarbij meer dan een miljoen Joden omkwamen, Jeruzalem werd ingenomen en de tempel werd vernietigd. Voor de mensen van die tijd was dit zeker iets dat als een einde gezien kon worden. Wij kunnen ons nu serieus afvragen of het terecht is te geloven dat het genoemde einde nog moet komen. En dan hebben we het nog niet eens gehad over wat er in de Bijbel precies met 'de komst van Jezus' bedoeld wordt. Hierover later meer.

Je ziet in vertalingen vaak dat er voor een groot deel letterlijk uit het Grieks vertaald wordt. Daar is iets voor te zeggen, maar hierdoor mis je bepaalde zaken, die met behulp van commentaren duidelijk moeten worden gemaakt. Op zich is het wel begrijpelijk dat men zo letterlijk mogelijk probeert te vertalen, want als je de betekenis probeert te vertalen (parafraseren), dan ga je soms onbewust je mening erin verwerken. Dat gebeurt helaas maar al te vaak in vertalingen. Dat komt omdat de betekenis van de oorspronkelijke tekst niet altijd even duidelijk is en dat deze vaak zelfs op meerdere manieren vertaald kan worden. Ik laat hier dan ook zien wanneer ik iets interpreteer en waarom.

Goed, we hebben gezien dat 'gé' en 'oikoumene' gebruikt kunnen worden om het land en de maatschappij aan te duiden, maar hoe zit het met 'kosmos'? Dat is toch de hele wereld, zoals wij die kennen? Wij gebruiken het woord vandaag zelfs voor het hele universum. Het is in dit verband belangrijk te beseffen dat men in de tijd van Jezus niet hetzelfde besef van de wereld had zoals wij nu. En als men woorden voor aarde of wereld gebruikte, was dat meestal in een context die ze nog konden bevatten.

In een bepaalde context kun je 'kosmos' inderdaad als de hele 'wereld' zien. En er zijn teksten in de Bijbel waar dat ook het geval lijkt te zijn. Al moeten we dan nog steeds bedenken dat men zich toen in Israël niet bezig hield met Japan of Alaska. Ze zagen het dan ook als iets dat wel allesomvattend was, maar in een bepaalde context. Lees maar eens in Kolossenzen 1:5,6:

Om de hoop, die voor u is weggelegd in de hemelen, van welke u te voren gehoord hebt, door het Woord van de waarheid, namelijk het Evangelie; dat tot u gekomen is, gelijk ook in de gehele wereld, en het brengt vruchten voort, gelijk ook onder u, vanaf de dag dat u het gehoord hebt, en de genade Gods in waarheid hebt leren kennen.

Hier staat in de Statenvertaling weer 'wereld', maar in het Grieks staat er 'kosmos'. Gaat het dan over de hele aardbol? Nee, want het evangelie was, toen Paulus dit schreef, nog niet aan de Eskimo's, de Aboriginals en de Indianen verteld; om maar niet te spreken van alle inheemse stammen die nú nog niet eens allemaal bereikt zijn. Toch spreekt Paulus in de verleden tijd: 'het evangelie, dat tot u gekomen is, net als in de gehele wereld'.

Jezus spreekt ook over het verkondigen aan de 'wereld' (het Griekse woord 'kosmos'), in Johannes 8:26:

Ik heb over jullie nog veel te zeggen en te oordelen. En Degene die mij gezonden heeft is betrouwbaar. En ik, wat ik van Hem gehoord heb, dat zeg ik in de wereld.

en in Johannes 18:20:

Ik heb vrijuit tot de wereld gesproken; Ik heb voortdurend in de synagoge geleerd en in de tempel, waar alle Joden bijeenkomen, en in het verborgene heb ik niets gesproken.

De context is hier duidelijk de wereld van de Joden, hun religieuze wereld (in hun synagogen en tempel) en niet de hele wereld zoals wij die nu kennen. Jezus was het Lam dat de zonde van die specifieke wereld wegnam (Johannes 1:29) en die Hij kwam redden van het oordeel (Johannes 3:17). Jezus kwam voor Zijn volk en de verloren schapen van Israël (Mattheüs 10:6 en 15:24). Het woord 'kosmos' betekent letterlijk 'orde' of 'een geordend geheel'. Het wordt vaak voor 'de schepping' (de orde van alle dingen) gebruikt en kan daarmee op de hele wereld slaan, maar zoals we hier zien kan het ook beperkt zijn tot Israël als geordend geheel. Zie bijvoorbeeld Johannes 1:29-31 en 1 Johannes 2:15-17:

De volgende dag zag Johannes Jezus naar zich toekomen en zei: Kijk het Lam van God dat de zonde van de wereld wegneemt! ... aan Israël geopenbaard …

Heb de wereld niet lief, noch hetgeen in de wereld is; als iemand de wereld liefheeft is de liefde van de Vader niet in hem... En de wereld met al haar begeerten gaat voorbij, maar wie de wil van God doet, blijft in eeuwigheid.

Bedoelt Johannes hier dat de hele schepping, de aardbol voorbij gaat, of wordt er ook hier met 'wereld' (kosmos) de orde of het systeem van Israël bedoeld? Het eerste lijkt mij in de context niet aannemelijk; het tweede des te meer.

Vergelijk het eens met Galaten 4:3-5:

... toen wij nog kinderen waren, werden wij tot slaven gemaakt onder de eerste beginselen van de wereld (kosmos). Maar toen de volheid van de tijd gekomen was, heeft God Zijn Zoon gezonden, geboren uit een vrouw, onder de wet, opdat Hij degenen die onder de wet waren verlossen zou en opdat wij de aanneming tot kinderen zouden verkrijgen.

In Kolossenzen 2:8,20 zegt Paulus dat men zich niet meer moest laten vangen door die 'beginselen van de wereld' (letterlijk: de elementen van de kosmos), dat waren de wetten en regels waardoor de Israëlieten destijds be- en veroordeeld werden. En in Galaten 3:23, en 6:14 zegt hij nog meer over het contrast tussen hun vrijheid in Christus en de gebondenheid aan de 'wereld' (kosmos in 6:14), doelend op het houden van de wet en het beroepen op de besnijdenis. De hele brief aan de Galaten is een pleidooi om de genade die men ontvangen had in de Geest niet weer om te wisselen voor een leven onder de wet. Paulus vergelijkt het leven onder de wet met leven 'in het vlees' (besnijdenis) en 'in de wereld' (kosmos). Hij vermaant zijn lezers om te leven vanuit de Geest en de genade van God. Uit deze verzen blijkt dus dat we niet zomaar aan de hele aarde mogen denken wanneer we in het Grieks 'kosmos' lezen, maar eerder aan het religieuze stelsel van Israël. Dit wordt nog krachtiger benadrukt door Jezus Zelf in Johannes 15:18-25, waar Hij Zijn leerlingen duidelijk maakt dat de wereld (kosmos) hen zou haten “...opdat vervuld zou worden wat in hun wet geschreven staat...” Hij trekt een directe parallel tussen de wettische Joodse leiders en 'de wereld'.

In Johannes 1:10,11 zegt de evangelist dat Jezus in de wereld was, maar dat de wereld Hem niet erkende, dat Hij kwam tot het Zijne, maar dat de Zijnen hem niet hebben aangenomen. Een duidelijke parallel. Johannes gebruikt het woord kosmos wel 78 keer in zijn evangelie. Wanneer wij het lezen denken we al gauw dat Johannes de hele mensheid in gedachten had, maar deze teksten laten zien dat de context waarin hij het woord wereld gebruikte beperkt was tot zijn eigen volk. Zo horen we de Farizeeën in Johannes 12:19 zeggen dat de hele wereld achter Jezus aanliep. En tegen het einde, zoals we net al zagen in hoofdstuk 18:20, zegt Jezus dat Hij openlijk tot de wereld gesproken had, “...altijd in synagogen, in de tempel en waar de Joden samenkomen...” Het woord wereld had voor Johannes duidelijk de betekenis van de 'orde van Israëlieten', als ik het zo mag omschrijven.

Het zal voor de lezer langzaamaan wel duidelijk worden dat de verkondiging van het goede nieuws van Jezus in ieder geval in die tijd beperkt was tot de wereld van Israël. We vinden nog meer uitspraken over de verkondiging van het evangelie aan de 'hele wereld' in Markus 13:10, 16:15 en vlak voordat Jezus wordt opgenomen in de hemel, in Handelingen 1:8. In deze gedeelten worden drie van de genoemde Griekse woorden gebruikt, dat zijn 'kosmos', 'gé' en 'oikoumene'. Jezus gebruikte alle drie de woorden in verband met de verkondiging aan de hele wereld de hele aarde en door het hele land.

Maar er waren meer manieren waarop men over de toenmalige wereld sprak. Neem Markus 13:10:

En het Evangelie moet eerst gepredikt worden onder alle volken.

De zinsnede 'al de volken' is in het Grieks: 'panta ta ethné'. Paulus zegt het volgende in Romeinen 16:25,26:

Hem nu, Die in staat is u te bevestigen, naar mijn evangelie en de prediking van Jezus de Gezalfde, naar de openbaring van de verborgenheid, die van de tijden van de eeuwen verzwegen is geweest, maar nu geopenbaard is en door de profetische Schriften, naar het bevel van de eeuwige God, tot gehoorzaamheid van het geloof, onder alle volken bekend is gemaakt; de enige wijze God zij door Jezus de Gezalfde de heerlijkheid tot in eeuwigheid. Amen.

Het kan ons door de vertaling ontgaan, maar 'alle volken' is hier in het Grieks hetzelfde als in Markus 13:10, 'panta ta ethné'. We komen dit begrip ook tegen in Mattheüs 25:31,32, waar Jezus zegt dat alle volken voor Hem zullen verschijnen en dat hij de schapen van de bokken zal scheiden. Paulus zegt in deze brief aan de Romeinen dat aan de opdracht van Jezus (beschreven in Markus 13:10) reeds voldaan was. Het goede nieuws was onder alle omringende volken bekend gemaakt, maar niet de hele aarde zoals wij die nu kennen. Het woord 'onder' heeft nog een diepere betekenis, maar daarover later meer.

Kijk eens naar Markus 16:15:

En Hij zei tegen hen: Ga heen in de gehele wereld, predik het Evangelie aan de hele schepping.

Het woord voor de 'wereld' is hier weer de 'kosmos', die volgens Paulus bereikt was (zie Kolossenzen 1:6), en het woord voor 'schepping' is 'ktisis'. Hier zien we schepping en 'kosmos' in één adem genoemd. Paulus maakt in Kolossenzen 1:23 gebruik van dit woord voor schepping, waardoor we wederom kunnen zien dat in zijn tijd al aan deze opdracht van Jezus voldaan was (Romeinen 16:25,26):

Indien u maar blijft in het geloof, gefundeerd en vast, en niet laat afbrengen van de hoop van het Evangelie, dat u gehoord hebt, dat gepredikt is aan elk schepsel dat onder de hemel is; waarvan ik, Paulus, een dienaar geworden ben;

Het evangelie is aan elk schepsel onder de hemel verkondigd. En Paulus zei dit bijna 2000 jaar geleden al. Onder 'elk schepsel' verstaat Paulus dus niet elk mens op aarde. Dit heeft te maken met dat woordje 'onder' uit het eerder genoemde gedeelte in Romeinen 16.

Dan is er nog Handelingen 1:8, die ook vandaag de dag nog door veel mensen wordt gezien als 'de grote opdracht':

Maar jullie zullen de kracht van de Heilige Geest ontvangen, Die over jullie zal komen; en jullie zullen Mijn getuigen zijn, in Jeruzalem, in geheel Judea en Samaria, tot aan het uiterste van de aarde.

Kijken we nu nogmaals de woorden van Paulus er op na, in Romeinen 10:18:

Maar ik zeg: Hebben zij het niet gehoord? Ja toch, hun geluid is over de gehele aarde uitgegaan, en hun woorden tot de einden van de wereld.

In deze beide verzen wordt het Griekse woord gé gebruikt. De woorden 'gehele' en 'uiterste' zijn weliswaar verschillende woorden, maar zowel in onze taal als in het Grieks duiden ze op hetzelfde, namelijk de hele aarde. En eigenlijk kan dat woord gé ook in dit geval beter vertaald worden met 'land'. Het woord 'aarde' geeft ons in deze tijd een ander gevoel dan de mensen die het lazen in het Israël van 2000 jaar geleden.

Niet lang na Jezus' woorden in Handelingen 1:8 werd de Heilige Geest uitgestort. Dit lezen we in Handelingen 2. De Joden vierden het Wekenfeest, ook wel Pinksteren genoemd en er waren veel mensen op de been. Handelingen 2:1-12:

En toen de dag van het Pinksterfeest aanbrak, waren zij allen eendrachtig bijeen. En er kwam plotseling uit de hemel een geluid, lijkend op een geweldige gedreven wind en vervulde het hele huis waar zij zaten. En er verschenen vurige tongen die zich over ieder van hen verdeelden. En zij werden allen vervuld met de Heilige Geest en begonnen te spreken in andere talen zoals de Geest hun gaf uit te spreken. En er waren Joden die te Jeruzalem woonden, godvruchtige mannen van alle volken die onder de hemel zijn. En toen dit geluid voorbij was, dromden de mensen samen en waren onthutst want een ieder hoorde hen in zijn eigen taal spreken. En zij waren allemaal uiterst verwonderd en zeiden tegen elkaar: Zie, zijn zij die daar spreken niet allen Galileërs? Hoe horen wij hen dan ieder in onze eigen taal waar wij mee opgegroeid zijn? Parthers en Meders en Elamieten en inwoners van Mesopotamië en Judea en Cappadocië, Pontus en Azië. Frygië en Pamfylië, Egypte en de delen van Libye, wat bij Cyrene ligt en uitlandse Romeinen, zowel Joden en Jodengenoten; Kretenzen en Arabieren, wij horen hen in onze talen van de grote werken van God spreken. En zij waren allen zeer ontzet en werden vertwijfeld en zeiden tegen elkaar: Wat zou dit betekenen?

Wat dit betekent lijkt mij duidelijk. We krijgen hier een mooie opsomming van wat er verstaan werd onder 'alle volken die onder de hemel zijn'. Hier gebruikt Lukas dezelfde Griekse woorden die we vinden in Romeinen 16:26, waarin Paulus vaststelde dat alle (verloren schapen onder de) volken bereikt waren. Let op de woorden “er waren Joden” en verderop “Hoe horen wij hen dan ieder in onze eigen taal...?” (Ze waren zo ingeburgerd onder de volken, dat ze zelfs de talen van die volken spraken.) Het is dus niet zo vreemd dat al die Joden onder alle volken in de omgeving al snel bereikt werden met het evangelie. Veel mensen die op dat Wekenfeest aanwezig waren en de Galileërs in hun eigen taal hoorden spreken, kwamen tot geloof in Jezus. Daarna zullen zij ongetwijfeld de blijde boodschap hebben doorgegeven aan (onder de volken verstrooide) familie en vrienden uit hun taalstreek. Het evangelie werd op deze manier met een razend tempo gelanceerd in hun wereld.

We kunnen nu met een gerust hart concluderen dat de schrijvers in de eerste eeuw (in ieder geval Mattheüs, Lukas en Paulus) met 'aarde', 'wereld' en 'elk schepsel' of 'alle volken onder de hemel' iets anders bedoelden dan wij in eerste instantie geneigd zijn te denken wanneer we het lezen. Tegelijk zien we dat deze mensen er van overtuigd waren dat aan Jezus' opdracht om het evangelie aan de hele wereld, de uitersten van de aarde, onder alle volken en aan de hele schepping te verkondigen, voldaan was!

In de tabel hieronder zie je de verzen waar de opdracht van Jezus met de Griekse woorden voor 'wereld', 'volken', 'schepping' en 'aarde', voorkomen, met de exacte vervulling ernaast:

Mattheüs 24:14

En dit evangelie van het Koninkrijk zal in de gehele wereld (oikoumene) gepredikt worden tot een getuigenis voor alle volken; en dan zal het einde komen.

Romeinen 10:18

Maar ik zeg: Hebben zij het niet gehoord? Ja toch, hun geluid is over de gehele aarde uitgegaan, en hun woorden tot de einden van de wereld (oikoumene).

Markus 13:10

En het Evangelie moet eerst gepredikt worden onder alle volken (panta ta ethné).

Romeinen 16:25,26 (Handelingen 2:5)

mijn Evangelie en de prediking van Jezus de Gezalfde... onder alle volken (panta ta ethné) bekend is gemaakt.

Markus 16:15

En Hij zei tegen hen: Ga heen in de gehele wereld (kosmos), predik het Evangelie aan de hele schepping.

Kolossenzen 1:6

...het Evangelie; dat tot u gekomen is, gelijk ook in de gehele wereld (kosmos); en het brengt vruchten voort...

Markus 16:15

En Hij zei tegen hen: Ga heen in de gehele wereld, predik het Evangelie aan de hele schepping (pasé té ktisei).

Kolossenzen 1:23

...het Evangelie, dat u gehoord hebt, dat gepredikt is aan elk schepsel (pasé té ktisei) dat onder de hemel is.

Handelingen 1:8

Maar u zult de kracht van de Heilige Geest ontvangen, Die over u komen zal; en u zult Mijn getuigen zijn, te Jeruzalem, in geheel Judea en Samaria en tot aan het uiterste der aarde (gé).

Romeinen 10:18

Maar ik zeg: Hebben zij het niet gehoord? Ja toch, hun geluid is over de gehele aarde (gé) uitgegaan, en hun woorden tot de einden der wereld.

Sommige mensen worden op dit punt wat onrustig van binnen, want dit zou in de ogen van de oplettende lezer kunnen betekenen dat we nu niet meer hoeven te evangeliseren, omdat het dan allemaal al voorbij zou zijn. De grote opdracht is helemaal volbracht, dus wat valt er dan nog te doen voor ons? Het antwoord is vrij eenvoudig eigenlijk, want het goede nieuws waarover in de genoemde teksten gesproken wordt, is niet hetzelfde goede nieuws dat voor ons geldt. Mensen vertellen van het goede nieuws is nog niet voorbij, maar ik denk wel dat dit goede nieuws van een andere aard is dan de boodschap van de apostelen voor Israël. Laten we niet meer ons eigen referentiekader gebruiken bij het interpreteren van een tweeduizend jaar oude tekst. De boodschap voor Israël hield in dat zij bevrijd (verlost) werden van de wet die hen zo lang alleen maar dood en verderf had gebracht. De wet waar zij na de uittocht uit Egypte zo gretig 'ja' op hadden gezegd, was onmogelijk helemaal te houden. Uiteindelijk bracht het alleen maar veroordeling en afscheiding van hun God. Het verhaal van Israël laat ons zien dat God dit nooit heeft gewild en dat Hij er in Jezus radicaal een einde aan heeft gemaakt, door de wet helemaal te vervullen met het laatste, volmaakte Lam dat alle andere offers in één klap verving. Zeg maar dat hij de rekening voor alle offers in één keer afbetaalde. Het goede nieuws voor ons is dat wij helemaal niets meer met die wetten te maken hebben, maar alleen nog met een liefdevolle God, die ons behandelt als kinderen en vrienden en niet als onderdanen die zijn volmaakte wet moeten houden.

VOLGENDE >

NAAR INDEX

242