De lariedetector

Kunnen feiten voor zichzelf spreken? Nee. Feiten moeten worden geïnterpreteerd. Dit moet op een logisch samenhangende manier gedaan worden. Maar wanneer wij met elkaar praten en nadenken over het leven, de oorsprong en de reden van ons bestaan, onze bestemming, moraal en ethiek, dan worden er vaak denkfouten gemaakt. Denkfouten kunnen vermeden worden als wij onze 'lariedetector' inschakelen. Met behulp van die lariedetector kunnen we onderscheiden of we op de juiste manier denken en geen 'lariekoekjes' eten of uitdelen. Dit geldt voor iedereen, of je nou 'gelovig' bent of niet.

De meeste lariekoekjes zijn aangeleerd, maar soms worden ze bewust gebakken. Lariekoekjes kunnen worden onderverdeeld in


Enkele voorbeelden

Een veel voorkomend lariekoekje is dubbelzinnigheid. "Evolutie is een feit, want we zien overal evolutie om ons heen." Hierbij worden twee verschillende betekenissen van 'evolutie' gehanteerd, zodat het begrip dubbelzinnig wordt. Dieren passen zich aan hun leefomgeving aan, bacteriën worden resistent tegen antibiotica, maar veranderingen binnen een soort bewijzen nog niet dat alle soorten een gemeenschappelijke voorouder hebben. Zo kan ook het woord 'wetenschap' op verschillende manieren worden toegepast. De wetenschap die ons computers en medicijnen heeft gegeven is niet dezelfde soort wetenschap die evolutie onderzoekt. De ene wetenschap is technisch van aard, de ander historisch. Je kunt geschiedenis en techniek niet op dezelfde manier benaderen, dus als je bepaalde conclusies van historische wetenschappen afwijst, ben je nog niet 'tegen wetenschap' zoals soms van creationisten beweerd wordt. Gelovigen hebben maar al te vaak heftige discussies over de betekenis van bepaalde woorden, zoals 'genade', 'rechtvaardigheid', 'vermaning' en 'oordeel'. Dubbelzinnigheid slaat al gauw toe als iemand vindt dat hij veroordeeld wordt, terwijl het om een vermaning ging. Of iemand heeft moeite met het verenigen van de begrippen genade en rechtvaardigheid. Meestal is in zulke gevallen een dubbelzinnigheid opgetreden in de toepassing of het begrip van deze Bijbelse terminologie.

Zo is er ook het personificatie lariekoekje, dat abstracte dingen als 'evolutie' en 'natuurlijke selectie' in staat zijn om iets uit te vinden of te vernieuwen. In de natuur vindt natuurlijk selectie plaats, maar natuurlijke selectie is niet iets dat bewust het beste uitkiest of selecteert, laat staan dat het als 'uitvinder' gezien kan worden. Zo hoor je gelovigen wel eens zeggen dat de Bijbel ergens over 'spreekt'. Het is natuurlijk niet de Bijbel die spreekt, maar ze voelen zich aangesproken wanneer ze een bepaald gedeelte lezen.

We kennen allemaal de cirkelredenering. Bijvoorbeeld: "Evolutie is de oorsprong van alle soorten levende wezens op aarde, omdat alle levende organismen op aarde moeten zijn voortgekomen uit één eerste, eenvoudige cel." Met de tweede stelling lijk je de eerste te bewijzen, ervan uitgaand dat de tweede stelling al bewezen is. In feite zijn beide stellingen aannames, maar ze lijken elkaar te ondersteunen, dus lijkt het voor de onoplettende luisteraar een juiste uitspraak. Zeker als je het met één van de stellingen al bij voorbaat eens bent. Dit argument wordt regelmatig gebruikt, al is het misschien niet in deze eenvoudige en duidelijk herkenbare vorm. Soms wordt het verpakt in en hele alinea vol met moeilijke woorden, zodat je de cirkelredenering niet meer zo eenvoudig ziet. Toch hoeft een cirkelredenering op zich niet fout te zijn, als je maar wel kunt aantonen dat het uitgangspunt zichzelf kan bewijzen (zoals dat met de Bijbelse geschriften het geval is. Maar daarover later meer). Echter, een verkeerde cirkelredenering die een gelovige zou kunnen gebruiken is: "God straft in de Bijbel met ziekten en rampen, ik zie een ziekte of een ramp, dus moet het een straf van God zijn."

Andere veelgebakken lariekoekjes zijn bijvoorbeeld:
- Het belachelijk maken van je tegenstander door zijn standpunten te overdrijven of verkeerd te presenteren en vervolgens die misvormde weergave te ontkrachten (de stropop)
- De achtergrond of opleiding van je tegenstander in twijfel trekken en denigrerend of spottend taalgebruik in het omschrijven van je tegenstander of diens standpunten (ad hominem - tegen de mens gericht)
- Het gebruik van woorden als 'mogelijk' en 'vermoedelijk' om de onzekerheid in je conclusies te verdoezelen (dat zijn rookgordijnen)
- De verkeerde dingen tegenover elkaar zetten (de of-of fout), zoals 'geloof of logica', 'wetenschap of religie', 'Bijbel of wetenschap', terwijl een gelovige best logisch kan denken, een wetenschapper religieus kan zijn en de Bijbel heel goed gebruikt kan worden bij wetenschappelijk onderzoek.
Iedereen kan zulke denkfouten maken, dus laten we er allemaal alert op zijn.

Wat is het nut van lariedetectie?
- Je gaat de juistheid van argumenten beter onderscheiden.
- Je verstand wordt aangescherpt: helder denken dus.
- Je wordt wijzer en je onderscheidingsvermogen wordt vergroot.
- De angst voor intimidatie vermindert.
- Je bespaart geld omdat je reclametechnieken door hebt.
- Je wordt een betere leraar, spreker, voorganger of redevoerder.
- Je algemene communicatieve vaardigheden verbeteren.
- Je kunt beter stemmen, doordat je belangrijke zaken van 'de hype' leert scheiden.
- Je krijgt een beter gevoel voor wat waar is en wat niet.

De voorbeelden die genoemd worden soms ook onder andere lariekoekjes gebruikt kunnen worden; het gaat erom dat je gaat zien welke lariekoekjes er zijn en in welke vorm ze kunnen voorkomen.


Afsluitende opmerkingen.
De genoemde 'lariekoekjes' bevatten niet altijd larie; het hangt ervan af hoe ze gebakken worden. Soms zijn lariekoekjes gewoon lekker en onschuldig of zelfs voedzaam. Analogieën, humor, visualisatie, aanhalingen en statistieken bijvoorbeeld zijn goede onderdelen van overtuigende sprekerskunst, en kunnen goede hulpmiddelen zijn bij het onderwijzen. Ze worden echter schadelijk als ze de kern van de zaak omzeilen, proberen de waarheid te verbloemen, misleiden of het debat proberen te overheersen of te ontvluchten. Om nu te voorkomen dat we zelf voor de gek gehouden worden moeten we ons bewust zijn van deze tactieken en misleiding.
De apostel Paulus zei:
"De wapens waarmee wij strijden zijn niet menselijk, ze zijn geladen met Gods kracht, in staat om elk bolwerk neer te halen. Wij werpen redeneringen omver, elke verschansing die wordt opgeworpen tegen de kennis van God. Wij nemen elke gedachte gevangen om haar tot gehoorzaamheid aan Christus te brengen..." (II Kor. 10:4,5 WV).

(De 'lariedetector' is gebaseerd op The Baloney Detector, een creationistische tegenhanger van The Baloney Detection Kit van Carl Sagan - 1997, The Demon-Haunted World - met toestemming gebruikt.)