De lariedetector

Kunnen feiten voor zichzelf spreken? Nee. Feiten moeten worden geïnterpreteerd. Dit moet op een logisch samenhangende manier gedaan worden. Maar wanneer wij met elkaar praten en nadenken worden er vaak denkfouten gemaakt. Denkfouten kunnen vermeden worden als wij onze 'lariedetector' inschakelen. Met behulp van die lariedetector kunnen we onderscheiden of we op de juiste manier denken en geen 'lariekoekjes' eten of uitdelen. Dit geldt voor iedereen, of je nou 'gelovig' bent of niet.

De meeste lariekoekjes zijn aangeleerd, maar soms worden ze bewust gebakken. Lariekoekjes kunnen worden onderverdeeld in


Enkele voorbeelden

Een veel voorkomend lariekoekje is dubbelzinnigheid. "Evolutie is een feit, want we zien overal evolutie om ons heen." Hierbij worden twee verschillende betekenissen van 'evolutie' gehanteerd, zodat het begrip dubbelzinnig wordt. Dieren passen zich aan hun leefomgeving aan, bacteriën worden resistent tegen antibiotica, maar veranderingen binnen een soort bewijzen nog niet dat alle soorten een gemeenschappelijke voorouder hebben. Zo kan ook het woord 'wetenschap' op verschillende manieren worden gebruikt. De wetenschap die ons computers en medicijnen heeft gegeven is niet dezelfde soort wetenschap die evolutie onderzoekt. De ene wetenschap is technisch van aard, de ander historisch. Je kunt geschiedenis en techniek niet op dezelfde manier benaderen, dus als je bepaalde conclusies van historische wetenschappen afwijst, ben je nog niet 'tegen wetenschap' zoals soms van creationisten beweerd wordt. Gelovigen hebben maar al te vaak heftige discussies over de betekenis van bepaalde woorden, zoals 'redding', 'verlossing', 'verzoening' en 'heidenen'. Maar ook woorden die in onze oren bekend klinken, zoals 'wereld', 'aarde' en 'hemel'. Als we ze niet in de juiste context plaatsen, slaat dubbelzinnigheid al gauw toe.

Zo is er ook het personificatie lariekoekje, dat abstracte dingen als 'evolutie' en 'natuurlijke selectie' in staat zijn om iets uit te vinden of te vernieuwen. In de natuur vindt natuurlijk selectie plaats, maar natuurlijke selectie is niet iets dat bewust het beste uitkiest of selecteert, laat staan dat het als 'uitvinder' gezien kan worden. Zo hoor je gelovigen wel eens zeggen dat de Bijbel ergens over 'spreekt'. Het is natuurlijk niet de Bijbel die spreekt, maar ze voelen zich aangesproken wanneer ze een bepaald gedeelte lezen.

We kennen allemaal de cirkelredenering. In een cirkelredenering zeg je twee keer hetzelfde: Ik vind dit leuk omdat het grappig is. Satan is de vijand van God, omdat we allemaal kunnen zien dat hij goddeloze dingen doet. Of: God bestaat omdat Hij er is. Soms is dit verpakt in een volzin, waardoor het moeilijker te onderscheiden is. Breek dan de zin in kleinere stukken, als iemand eigenlijk twee keer hetzelfde zegt, dan is het een cirkelredenering.

Andere veelgebakken lariekoekjes zijn bijvoorbeeld:
- Het belachelijk maken van je tegenstander door zijn standpunten te overdrijven of verkeerd te presenteren en vervolgens die misvormde weergave te ontkrachten (de stropop)
- De achtergrond of opleiding van je tegenstander in twijfel trekken en denigrerend of spottend taalgebruik in het omschrijven van je tegenstander of diens standpunten (ad hominem - tegen de mens gericht)
- Het gebruik van woorden als 'mogelijk' en 'vermoedelijk' om de onzekerheid in je conclusies te verdoezelen (dat zijn rookgordijnen)
- De verkeerde dingen tegenover elkaar zetten (de of-of fout), zoals 'geloof of logica', 'wetenschap of religie', 'Bijbel of wetenschap', terwijl een gelovige best logisch kan denken, een wetenschapper religieus kan zijn en de Bijbel heel goed gebruikt kan worden bij wetenschappelijk onderzoek.
Iedereen kan zulke denkfouten maken, dus laten we er allemaal alert op zijn.

Toch hoeven genoemde voorbeelden niet fout te zijn in een goed gesprek! Soms kunnen ze op een humoristische manier gebruikt worden, of om je gesprekspartner aan het denken te zetten. Zo kun je 'mogelijk' of 'vermoedelijk' bijvoorbeeld ook gebruiken om je nederigheid uit te drukken en de ander de ruimte te geven om ook iets over het onderwerp te zeggen. Soms zijn lariekoekjes gewoon lekker en onschuldig of zelfs voedzaam. Analogieën, humor, visualisatie, aanhalingen en statistieken bijvoorbeeld zijn goede onderdelen van overtuigende sprekerskunst, en kunnen goede hulpmiddelen zijn bij het onderwijzen. Ze worden echter schadelijk als ze de kern van de zaak omzeilen, proberen de waarheid te verbloemen, misleiden of het debat proberen te overheersen of te ontvluchten. Om nu te voorkomen dat we zelf voor de gek gehouden worden moeten we ons bewust zijn van deze tactieken en misleiding.

Wat is het nut van lariedetectie?
- Je gaat de juistheid van argumenten beter onderscheiden.
- Je verstand wordt aangescherpt: helder denken dus.
- Je wordt wijzer en je onderscheidingsvermogen wordt vergroot.
- De angst voor intimidatie vermindert.
- Je bespaart geld omdat je reclametechnieken door hebt.
- Je wordt een betere leraar, spreker, voorganger of redevoerder.
- Je algemene communicatieve vaardigheden verbeteren.
- Je kunt beter stemmen, doordat je belangrijke zaken van 'de hype' leert scheiden.
- Je krijgt een beter gevoel voor wat waar is en wat niet.

De voorbeelden die genoemd worden soms ook onder andere lariekoekjes gebruikt kunnen worden; het gaat erom dat je gaat zien welke lariekoekjes er zijn en in welke vorm ze kunnen voorkomen.


(De 'lariedetector' is gebaseerd op The Baloney Detector, een creationistische tegenhanger van The Baloney Detection Kit van Carl Sagan - 1997, The Demon-Haunted World - met toestemming gebruikt.)